تحقیقی در مورد سبک هندی

صائب وشعراو

       صائب تبریزی یکی از شعرای نامدار سبک  هندی است که می توان گفت این سبک را به کمال رسانده است ،شعر صائب نیز ویژگی تعقید و مشکل پسندی را داراست .از جمله ویژگی های بارز شعر سبک هندی که در اشعار صائب نمایان است، حالت تک بیتی یا افقی بودن اشعار وی است که به نوعی می خواهد مضامین مختلف را کاملاً فشرده در یک بیت به خواننده  ارائه دهد و از آنجا که تنها راه این فشردگی استفاده از صنایع برای مختصر کردن لفظ است، درک مضمون شعر نیاز به اندکی مکث و تعمق بر معنی شعر دارد  کثرت مضامین در دیوان صائب آنقدر فراوان است که شاید نتوان تمام آن ها را بر شمرد. تکرار قافیه در شعرش بسیار دیده می شود و با وجود مضمون سازی، بسیاری از مضامین و لغات و تلمیحاتی که قبلاً شعرای دیگر به آن پرداخته اند را به نوعی دیگر وبا اندکی پیچیدگی استفاده کرده است.  بررسی مضامین شعر صائب می تواند آینه تمام نمایی از وضعیت جامعه به ما ارائه دهد که چگونه عامه مردم به شعر روی آوردند و بدون هیچ گونه محدودیتی مضامینی را در شعر وارد کردند که وفور آن مضامین و اصطلاحات عامیانه تا آن زمان بی سابقه بوده است.   این شاعر فکور باریک بین با دیدن اوضاع اجتماعی زمان خود، به بهانه تجارت  راه دیار هند را در پیش می‌گیرد و در دربار پادشاهان هند به پرورش  ذوق خود می پردازد و از صله های این امرا بهره مند می شود. به دلیل پرگویی هایی که صائب در زمینه شعری دارد، شاید رسیدن به محور اصلی اندیشه وی اندکی مشکل باشد، زیرا به خاطر این پرگویی ها مطالب یا ابیات متناقض در دیوانش فراوان دیده می شود. و با توجّه به این که وی در دربار پادشاهان نیز به سر می برده، مسأله مهارت شعری و هنرنمایی های شاعرانه بیشتر از محور فکری او حائز اهمیت بوده است . وی از نظر لفظی و معنوی در شعر به هر جنبهُ  آن آگاه است و این گونه نیست که کاملاً آگاه از یکی و بیگانه با دیگری باشد.اما آنچه که کاملاً مشهود است، وی به معنی بیگانه علاقه فراوان دارد و تمام تلاش وی جهت آفرینش یک چیز نو و شگفت است.دکتر فتوحی در مورد لفظ و معنا در شعر صائب گفته اند: « در عصر رواج سبک هندی اغلب شاعران و ادیبان به « اصالت» معنا قائلند و از سخن صائب به وضوح بر می آید که وی با  تکنیک ها و صنایع لفظی در شعر موافق نیست.» (فتوحی،۱۳۸۵،ص۱۱۳).اما با مطالعه اشعار وی می بینیم که وی هم از جنبه لفظی و استفاده از صنایع لفظی (واج آرایی، جناس، انواع تکرار…)و هم  به مضمون سازی و آوردن معانی بیگانه در شعر توجه دارد و همین بیگانه پسندی وی و مهارت وی در سرودن دیوانش، وی را جزء شاعران  نامی دوران خود گنجانده است. خصیصه ای که اشعار شاعران عصر صفوی  را از دوره های قبل  متمایز می کند، همین پیچیده گویی های شعری است.صائب شاعری است که علاوه بر تأثیر و تأثر از شاعران زمان خود، از شعرای پیشین نیز تأثیر پذیرفته و « او بسیاری از غزل های برجسته شعرای مشهوری چون، مختاری، سنایی، عطار، انوری، مولانا، اوحدی، ظهیر، خواجو، سعدی، امیر خسرو دهلوی ، ملک ، عنوان، نوعی، تنها، وحید، فقیر… » را نظیره گویی و استقبال کرده است(محمدی،۱۳۷۵، ص ۳۶).و علاوه بر این نمونه ها، ابیات دیگری که در آنها عیناً از شاعران مختلف یاد کرده نیز به وفور یافت می شود. صائب در دیوان خود به ممد وحانی اشاره دارد که می توان از میان آنان به کسانی چون ظفرخان احسن و پدرش خواجه ابوالحسن تربتی، شاه صفی و شاه جهان ، نوّاب جعفر خان ، شاه عبّاس دوم، شاه سلیمان و… اشاره کرد. وی از جمله شعرایی است که مدام با خود طرح مسأله می کند و از زمین و زمان سخن می گوید، بیان این شاعر به گونه ای است که گاهی  اوقات به جای بیان نتیجه نهایی فکر خود، روند فکری اش را نیز بیان می کند و می توان این را یکی از دلایل متناقض بودن مضامین شعرش دانست.وی در میان شاعران عصر های پیشین به خواجه حافظ شیرازی ارادت ویژه ای داشته و همواره درمیان اشعارش به وی اشاره می کند. تخلص صائب در مقطع غزلیاتش درست همانند خواجه شیراز است. بسیاری از اصطلاحاتی که در دیوان حافظ وجود دارد در دیوان صائب نیز مکرراً دیده می شود  از آنجایی که دیوان صائب مجموعه ای بی نظیر از صنایع لفظی و معنوی است، در بخش های بعدی به نحوی کاملاً اختصاصی و همراه با نمونه هایی ناب به این صنایع پرداخته می شود، تا شاید گوشه ای از اعجاز وی را در کاربرد صنایع لفظی و معنوی به خوانندگان  این رساله نمایانده شود.

عوامل سازنده در اشعار صائب

«سرچشمه های القای شعر،آن گونه که برخی از شاعران خود برآورده اند،به منبع آسمانی و الهام غیبی محدود نمی شوند.بلکه هر یک از آنان،برحسب تربیت شاعرانه ای که داشتند،و یا به تناسب تأثیرگیری خود از عوامل و انگیزه های گونه گون،منابع دیگری را در کنار منبع الهام غیبی و یا در برابر آن و بدن توجه بدان ذکر نموده اند که در نیروی آفرینندگی آنها تأثیر قابل توجهی داشته است»(درگاهی،۱۳۷۷،ص۹۲).از این رو به چند عامل تأثیر گذار بر کلام صائب اشاره می کنیم:

۱-انگیزه و تخیّل شاعر:

      همانطور که می‌دانیم تخیّل یکی از عوامل مهم پدیدآورنده شعر سبک هندی است. آنچه که بر زبان جاری می‌شودابتدا در ذهن شکل می‌گیرد و در آن زمان است که شاعر با مهارت و شیوه‌های خاص خود آن را بر زبان جاری می‌کند.انگیزه شاعر در سرودن شعر نیز تأثیر فراوان دارد. زیرا انگیزه‌های مختلف شاعر است که موجب می‌شود در مقام مدح،پند و اندرز،روایت،تحذیر،تنبیه و … برآید و شعرش را به عنوان پلی برای رسیدن به این مقاصد در نظر‌گیرد.

۲-اجتماع:

    اجتماع را باید جزء مهم‌ترین عوامل در ایجاد شعر صائب بدانیم. اجتماع بازاری و درباری را باید جزء عوامل تأثیرگذار در خلق مضامین مختلف در دیوان صائب دانست. زیرا بودن در دربار ،روابط با کسبه و حضور در مجالس شعرو قهوه‌خانه‌ها در ایجاد حس رقابت، به کمال رسیدن رسیدن و بهتر شدن وی تأثیر فراوان داشته است. در این اجتماعات است که شاعر با طبقات مختلف روبه‌رو می‌شود و کسب تجربه می‌کند و اندوخته‌های خود را در ابیاتی محکم و پند‌آموز برای عامه بازگو می‌کند.

۳-اساطیر ونمادها

    یکی دیگر از عوامل شکل‌دهنده افکارواحساسات شاعر،شخصیت‌های تاریخی،داستان‌های قرآنی و شاعرانی از اعصار گذشته است که مورد توجه شاعر بوده و به نوعی شاعر را در خلق اشعارش برانگیخته است. تأثیر این داستان‌ها و شخصیت‌های تاریخی و عرفانی در اشعار صائب به خوبی نمایان است .شخصیت هایی چون خضر برای وی مظهر راهبر،یوسف نماد زیبایی،یعقوب مظهر تحمّل و دیگر داستان ها ونمادها که هر کدام برای  او بیانگر یک ویژگی خاص است در شعرش تأثیر فراوان داشته است.