مقاله بررسی جایگاه سند در فقه اسلام

سند در دانش فقه

 در فقه امامیه سند مستقیما در شمار ادله اثبات دعوی نیامده، بنابراین طبیعی است که تعریفی هم برای آن ذکر نشده باشد، اما با جستجو در متون فقهی می توان این طور استنباط کردکه درصورت افاده علم یا ظن معتبر (ظن خاص) قابل اعتباراست یعنی اینکه اعتبار آن منوط به حصول علم یا ظن معتبر گردیده است. فقها دربرخی از ابواب فقهی مانند قضا و شهادات، وقف، معاملات ، ازدواج و طلاق موضوع اعتبار اسناد را بصورت غیر مستقیم و در لابه لای مسائل فقهی مطرح نموده اند که نظرات فقها را در ابواب مختلف بررسی می نماییم و اینک اعتبار اسناد در باب وقف از نظر فقها.

اعتبار سند در باب وقف از نظر فقها

فقهای امامیه درخصوص اعتبارنوشته وسند در باب وقف نظراتی ابراز نموده اند. مشهور بین فقها آن است که سند فی حدن فسه اعتبار ندارد ولی برخی از فقها اعتبارآن را در صورت تحقق شروطی بطور ضمنی پذیرفته اند: میرزای قمی(ره) در کتاب جامع الشتات در بحث وقف می گوید: «و اما ادعای صاحب وقفنامه، پس اولاً باید در صورت جزم باشد نه به مجرد ملاحظه کاغذ، پس هرگاه بخواهد دعوی خود را ازحکم حاکم پیداکند ظاهرا صورتی ندارد و برفرض ادعا بر سبیل جزم، مجرد همین کاغذ موصوف حجت شرعیه نمی شود بدون شاهد حی، اماحصول علم از برای حاکم، از این کاغذ بر صدق دعوی موقوف است براین که علم به هم رساند آن آب که در وقف نامه است همین آب است و این کاغذ ساختگی نیست به جهت آنکه مجرد بلاغت و فصاحت کلام و عبارات خوش اندام، باعث جزم برصدق مطلب نیست»[۱] از عبارات فوق استنباط می شود که محقق قمی سند را درصورت علم به صحت مندرجات آن معتبر می داند. ونیزمیرزای قمی[۲]درکتاب القضا می گوید: «محض کاغذ و تمسک، حجت شرعیه نیست و نیزوی در کتاب التجاره می گوید مجرد کاغذ و خط حجّت شرعیه نمی شود».  برخی از فقها بین نوشته های وقفی نیز تفاوت قائل شده اند و نظرات متفاوتی ارائه نموده اند که در این خصوص نیز نظر چند تن از فقهای محترم را ذیلاً می آوریم. مرحوم استاد شهید سیّدمحّمد باقر صدر بین نوشته ای که به عنوان وقف برروی کتاب یاظرف نقش شده باشد و بین نوشته مستقل فرق قائل شده است و گفته «درصورت اول، آن نوشته دلیل وقف، ولی اگر سند و نوشته مستقلی در اموال میت پیدا شود که در آن نوشته باشند فلان منزل وقف است پس آن سند  دلیل وقف نمی باشد مگر در صورت احراز انتساب آن سند به میت».[۳]

۲-  قمی،میرزا ابوالقاسم،جامع الشتات،ج۱ص۳۱۴، باتصحیح وترجمه مرتضی رضوی،انتشارات کیهان،تهران،ج۴،ص ۱۸،سال۱۳۷۵

۳- همان،ج۲،ص۶۵۲

۴-صدر،محمدباقر، تعلیقیه برمنهاج الصالحین،ج۲،ص۲۷۴