تحقیق و تصحیح «أنس المنقطعین إلی عباده رب العالمین»

مقدمه

تصحیح و انتشار متون برجسته و احیای نسخ خطی که در انزوا و گمنامی به­سر می­برند از جمله وظایف سخت و دشوار حافظان فرهنگ و ادب است و کاری بس ارزشمند، و پیرایش کتاب از تحریفاتِ برخی از کاتبان نسخ خطی و نزدیک ساختن آن به اصل اثر، کاری فراتر از مقابله­ی نسخه­هاست که به شیوه و اصول فن تصحیح بستگی دارد.پایان نامه­ی حاضر ، تصحیح و تحقیق بخشِ نخست از سه بخشِ کتاب أنس المنقطعین إلی عباده رب العالمین از عارف و مفسر ِ سده­های ششم و هفتم قمری، به نام معافا­بن إسماعیل­بن­ أبو­محمد موصلی، به شیوه­ی تلفیقی است. در اینجا این نکته را خاطر نشان می­کنم که تصحیح بخشِ دوم و تحلیل کل کتاب و نیز معرفی نسخه­بدل­ها و روش ارائه­ی تصحیح  بر عهده­ی دوست عزیزم خانم نورالهدی رضوانی شوشتری است. از این رو جهت ارائه­ی خوب، درصدد برآمدیم تا در نگارش رساله­هایمان با یکدیگر همکاری لازم را داشته باشیم.  این تصحیح، حاصل مقابله­ی سه نسخه از هشت نسخه­ی یافت شده از کتاب وی است که در کتابخانه­های مجلس شورای اسلامی و مدرسه­ی نمازی خوی و محمد درویش پاشای ترکیه موجود نگهداری می­­شوند.این سه نسخه در محل ارائه­ی نسخه­بدل­ها در پاورقی به ترتیب با علائم اختصاری «M»، «T»، «K» تعیین شده­اند. پس از مقایسه­ی سه نسخه­ی فوق، بهترین شیوه برای ضبط متن، شیوه­ی تلفیقی دانسته شد، زیرا هر یک از نسخه­ها دارای اشتباهاتی هستند. ولی در مجموع نسخه­ی مجلس با توجه به قدمت ـ که به قرن هشتم برمی­گردد ـ و خواناتر بودن آن به عنوان نسخه­ی اصل و اساس قرار داده شد. در این اثر، سعی بر آن بوده است که ضبط نسخه­ها­ با توجه به نسخه­ی مذکور تنظیم گردد. اما گاهی نسخه­بدل­ها به این دلیل که در نسخه­ی اساس اشتباهی وجود داشته و یا از لحاظ معنایی درست­تر به نظر آمده، بر نسخه­ی اساس ترجیح داده شده است. در این گونه موارد ضبط نسخه­بدلِ مرجّح در متن وارد شده و ضبط نسخه اساس، یعنی«M» در پاورقی پس از آن آمده است. روش ارائه­ی نسخه­بدل­ها شبیه به شیوه­ی هلموت ریتر است به این صورت که شکل خلاصه شده و کم­حجم­تر از آن می­باشد. این روش دقیق­ترین شیوه­ی ثبتِ اختلافات نسخه­ها، در تصحیح متن است، به همین دلیل برای این رساله، انتخاب شده است. دلیل دیگر انتخاب این شیوه، این است که گزارشی که به خواننده داده می­شود کامل و آسان یاب می­شود. هم­چنین علائم اختصاریِ نسخه­ها از حروف لاتین انتخاب شد؛ زیرا اگر از حروف فارسی یا عربی استفاده می­شد، ممکن بود گاهی خواننده علامت اختصاری را با متنِ پاورقی اشتباه بگیرد، اما در علائم لاتین دیگر اشتباه یا خطا راهی ندارد. از طرفی حروف فارسی یا عربی وقتی کنار هم قرار می­گیرند به یکدیگر می­چسبند. لذا در ضبط سه نسخه کنار هم، این حروف چسبیده به هم خواهند بود؛ مثلاً در زبان فارسی اگر گفته شود که در سه نسخه­ی، «م»، «ت»، «خ»، فلان کلمه آمده است، برای اینکه این حروف به هم نچسبند نیاز به گذاشتنِ ویرگول یا خط فاصله است اما با انتخاب حروف لاتین از طرفی، نیازی به ویرگول یا خط فاصله نیست و از طرف دیگر، این احتمال که برای خواننده در خواندن پاورقی­ها مشکلی ایجاد شود به صفر می­رسد، لذا چنین اقدامی از سویِ مصحح این اثر از رویِ غرب­زدگی نبوده است.به تَبَع آنکه معافا خود در مورد صحت و سقم أحادیث گردآوری شده در کتابش و ضعیف و حَسَن بودن آنها، هیچ­گونه اظهار نظری نداشته است، مصحح نیز در این رساله دست به انجام این کار نزده است چرا که این کار، کاری تخصصی بوده و در حیطه­ی تخصص او نیست. هرچند علی­رغم احترامی که برای نویسنده­ی کتاب قائل است، لازم است به این نکته اشاره کند که در برخی از احادیث، حکایات و اشعارِ باب­ها مطالبی چون تعریف و تمجید از خلفای راشدین و … مطرح شده است که با عقاید شیعی تناقض دارد. باب­هایی که این چنین­اند، عبارتند از:  باب­های ۶۸ تا ۷۱ که مدح سه خلیفه­ی اول است و شعر باب ۱۷۵ که به لحاظ محتوا و معنا معقول نیست، اما مصحح از باب امانت، مطالب کتاب را همان گونه که در آن آمده است، بدون کم و کاست آورده­ است.مصحح در مقدمه به ترتیب اوضاع و احوال سیاسی، اقتصادی و ادبیِ سده­های ششم و هفتم و شرح احوال و آثار و افکار معافا را در پی آورده است و سپس متن تصحیح شده و پس از آن فهرست منابع و مآخذ و در پایان تعلیقات را ذکر کرده استتعلیقات نیز شامل مآخذ، احادیث و حکایات و اشعار أنس المنقطعین است. در این بخش نام مأخذ  به همراه شماره­ی جلد یا چنانکه اثری تک جلدی بود عنوان مأخذ و شماره­ی صفحه­ی مورد نظر ذکر شده است. مثلاً مسند رویانی ۲/۴۳؛ و نیز الغربا، ۳۱٫ در برخی موارد نیز احادیث و حکایات و اشعاری زدیک به متن أنس المنقطعین یافت شده است که در اینگونه موارد عبارت «با اندک اختلافی در لفظ» جلوی آن درج شده است. لازم به یادآوری است که حدیث، حکایت یا شعری که در منابع مورد جستجو یافت نشده است، در تعلیقات نیامده است.علاوه بر این تمامی منابع مورد استناد در مقدمه برحسب تاریخ فوت نویسنده ترتیب یافته­اند. با همه­ی کوششی که برای تصحیح این متن انجام گرفته است باز هم مانند بیشتر آثار تصحیحی اشکالاتی در آن وجود دارد که باید در تحقیقات آینده برطرف شود.با این همه، مهربان خدای خود را شاکرم که این توفیق و عنایت را نصیبم کرد که توانستم با لطف او و دعای اولیا و اهل معرفت، این مهم را ـ در حدِّ توان و بضاعتم به پایان برسانم

فصل اول: کلیات

۱ـ۱ـ بیان اهمیت موضوع

 اهمیت و ضرورت تصحیح نسخ خطی که سند هویت ایرانی اسلامی است بر کسی پوشیده نیست. برای آگاهی از نظرات عرفا و علمای مختلف و سیره­ی نبوی و تحولات علمی گذشتگانمان این نسخ می­بایست تصحیح و منتشر شود. علاوه بر این با تصحیح نسخه خطی منبعی از منابع دسته اول احیا خواهد شد و مورد استفاده پژوهشگران قرار خواهد گرفت.۱ـ۲ـ سؤالات تحقیقـ احیا و تصحیح کتاب «اُنس المنقطعین إلی عباده رب العالمین». تحقیق درباره­ی نویسند­ی کتاب و آشنایی با آثار و اندیشه­های وی.

۱ـ۳ ـ فرضیه­ ی تحقیق

ـ بررسی دیدگاه­های به کار گرفته شده در نسخه.ـ آشنایی اجمالی با دیدگاه‌ها و استنادات موجود در نسخه