بررسی فقهی فروش اقساطی در نظام بانکداری بدون ربا و شبهات آن و ارائه راهکار (مطالعه موردی بانک ملی ایران)

فصل اول: کلیات و مفاهیم

مقدمه

انگیزه پژوهش

اهداف تحقیق

هدف پژوهش

روش تحقیق و منابع مطالعاتی

۱-۱ قرارداد فروش اقساطی

۱-۱-۱ ضوابط ومقررات قانونی وآیین نامه های قراردادهای فروش اقساطی

بانکداری بدون ربا واهمیت قرارداد فروش اقساطی

اهمیت و نقش فروش اقساطی سفارشی در اقتصاد ملی

۱-۱-۱-۱ نحوۀمحاسبۀسوددرمعاملات فروش اقساطی بانکهای ایران

۱-۱-۱-۲ نمونه های معاصر و رایج فروش اقساطی مرابحه ای در بانکهای اسلامی

۱-۱-۱-۳ سیر جریان پرونده های فروش اقساطی در بانک

۱-۱-۱-۴ فروش اقساطی سفارشی و موارد آن

مواد عمومی مربوط به فروش اقساطی

ضوابط فروش

ضوابط خرید و فروش وسایل تولید، ماشین آلات و تأسیسات

ضوابط خرید و فروش اقساطی مسکن

۱-۲ تاریخچه بحث

بیع مرابحه سفارشی در فقه شیعه

بیع مرابحه سفارشی در فتاوای فقه اهل سنت

دیدگاه محققان معاصر

فصل دوم: احکام وشبهات فقهی بیع مرابحه سفارشی

۲-۱ مستند و حکم فقهی بیع مرابحه سفارشی

مرابحه در لغت و اصطلاح

بیع مرابحه در اصطلاح فقه

۲-۱-۱ حکم فقهی بیع مرابحه سفارشی

۲-۱-۱-۱ انواع بیع مرابحه

مرابحه بسیط و مرابحه مرکب

وجوه امتیاز مرابحه مرکب از مرابحه بسیط

مراحل انجام بیع مرابحه برای دستور دهنده به خرید

شروط اختصاصی بیع مرابحه برای دستور دهنده به خرید

۲-۱-۲ بیع مرابحه و حکم فقهی آن

۲-۱-۲-۱  تحلیل فقهی روایات بیع مرابحه سفارشی

بیع کالا پس از تهیه آن

مواعده و عدم الزام به آن

راهکار شرط ضمن عقد

راهکار تعهد سماوی

مواعده و الزام اخلاقی و قانونی

راهکار تعهد متقابل ابتدائی

شرط در لغت و اصطلاح

مفهوم وعده

فرق عقد و عهد و شرط

تعهدات متقابل و طرفینی و دو راه الزام به آن

خلاصه بحث

۲-۲ شبهات فقهی بیع مرابحه سفارشی

۲-۲- شبهات فقهی بیع مرابحه سفارشی

۲-۲-۱ شبهه نخست- بیع مرابحه سفارشی،مصداق ربا است.

حیله قرض ربوی

بیع صرف ربوی

سلف و زیادت

۲-۲-۲ شبهه دوم-شبهه بیع ما لیس عندک

۲-۲-۳ شبهه سوم- شبهه بیعتین فی بیعه

۲-۲-۴ شبهه چهارم- بیع مرابحه مذکور

۲-۲-۵ شبهه پنجم- شهبه نبود قائل به جواز

۲-۲-۶ شبهه ششم- بیع مرابحه عقد معلّق و باطل است.

۲-۲-۷ شبهه هفتم- بیع مرابحه برای دستور دهنده به خرید

۲-۲-۸ شبهه هشتم- بیع مرابحه همان بیع عینه

خلاصه فصل

فصل سوم: قرارداد فروش اقساطی و چالش های فقهی

۳-۱ چالش فقهی ضمانت شخص ثالث در قراردادهای فروش اقساطی

مقدمه

۳-۱-۱ ضمان در فقه و احکام آن

۳-۱-۲ محدوده تعهد و ضمانت ضامن

محدوده زمانی تعهد و ضمان

نحوه ضمانت ضامن

راهکار مسأله

خلاصه بحث

۳-۲ رهن و وثیقه در قرار داد فروش اقساطی

مقدمه

۳-۲ رهن و وثیقه در قرار داد فروش اقساطی

۳-۲-۱ رهن و توثیق در قانون و آئین نامه

تأمین و مفهوم آن

انواع وثیقه ها در قرار دادهای فروش اقساطی

۳-۲-۲ رهن در فقه و احکام آن

بررسی فقهی رهن در معاملات فروش اقساطی

۳-۲-۳ محدودیت تصرف در مال مرهون

خلاصه بحث

۳-۳ ضمانت حسن انجام کار

مقدمه

۳-۳-۱ ضمانت حسن انجام کار در فقه

خلاصه بحث

۳-۴ چالش فقهی تأثیرتعجیل یا تأجیل قسط در میزان سود

مقدمه

۳-۴-۱ تخفیف سود در پرداخت قبل از سررسید

صور مختلف تعجیل دین و اقساط

۳-۴-۲ تأجیل اقساط یا دین در برابر افزایش مبلغ آن

خلاصه بحث

خلاصه فصل

فصل چهارم: قرارداد فروش اقساطی و شروط ضمنی

۴-۱ شرط وکالت بلا عزل

شرط وکالت بلاعزل ووفات موکل

۴-۱-۱ اصل اولی در شک نسبت به صحت شرط

۴-۱-۲ ویژگیهای عقد وکالت در فقه

ماهیت عقد وکالت

ادله قائلین به صحت شرط عدم عزل

۴-۱-۳  قید وکالت بلا عزل و علل آن

۴-۱-۴ وکالت بلاعزل و وفات موکل

خلاصه بحث

۴-۲ چالش فقهی استیفای مطالبات از اموال بستگان مدیونین

مقدمه

۴-۲-۱ اولیای قهری تصرف و میزان اختیار آنان

ادله قائلین به نفی مصلحت و عدم مفسده

خلاصه بحث

۴-۳ شروط جزائی و تهدیدی

شرط جزایی و احکام آن

مثال ها و نمونه های شرط جزایی به انواع مختلف آن

شرط جزایی نکول

شرط جزایی تأخیر

شرط جزایی فعل

شرط جزایی نتیجه

شرط تهدیدی در حقوق وضعی

مثال ها و نمونه های شرط تهدیدی

شرط تهدیدی و وجه تمایز آن در فقه شیعه

تاریخچه شرط جزایی و منشأ شکل گیری آن

حکم فقهی شرط جزایی

شرایط کلی صحت شروط

تأخیر پرداخت دیون وتبعات منفی آن

اختلال در برنامه‌های اقتصادی بانکها و مؤسسات مالی

گسترش تخلفات مالی و سلب اعتماد عمومی

سنگین شدن وثیقه‌ها و ضمانتها

افزایش نرخ سود تسهیلات بانکی

از دست دادن مشتریان ممتاز

حکم فقهی و شبهات شرط جزایی

۴-۳-۱ خسارت تأخیر تأدیه

مشکل تأخیر تأدیه در قوانین ایران

تأخیر تأدیه در قوانین ایران قبل از انقلاب اسلامی

تأخیر تأدیه در قوانین ایران بعد از انقلاب

الف- الغای قوانین و آیین نامه‌های مربوط به خسارت تاخیر تأدیه قبل از انقلاب

ب – موافقت شورای نگهبان با دریافت جریمه تأخیر تأدیه توسط بانک‌ها

ج‌- موافقت مجمع تشخیص مصلحت با توسعه دریافت جریمه تأخیر توسط بانکها

د ـ جواز دریافت خسارت تأخیر تأدیه برای دارندگان چک

وـ جواز دریافت خسارت تأخیر تأدیه از خارجیان

جمع‌بندی قوانین و مقررات ایران درباره خسارت تأخیر تأدیه:

ادله جواز خسارت تأخیر تأدیه

الف- قاعده علی الید

ب – قاعده احترام

ج- قاعده الغنم بالغرم

د- قاعده الخراج بالضمان

ه- آیه”لاتظلمون ولاتظلمون”

و- قاعده غصب:

ز- لزوم وفا در مقام پرداخت کل ثمن به بایع

ح- قاعده لاضرر

ط- قاعده اتلاف:

نتیجه بحث

۴-۳-۱-۱ شرط خسارت تأخیر تأدیه و ادله آن

– قاعده شروط

– روایات خاص از فریقین

۴-۳-۱-۲ شبهات فقهی شرط خسارت تأخیر تأدیه

شبهه ربا

شبهه عدم تفکیک طبقات بدهکار

شبهه تشویق مشتریان به تخلف

خلاصه بحث

۴-۳-۲ شرط جریمه تأخیر تأدیه

۴-۳-۲-۱ شبهات فقهی شرط جریمه دیرکرد

شبهه ربای قرضی

شبهه ربای جاهلی(ربای نسیه)

شبهه حیله ربا

خلاصه بحث

۴-۳-۳  شرط جریمه تخلف از  قرارداد

۴-۳-۳-۱ حکم فقهی جریمه تخلف

۴-۳-۳-۲ تعدیل جریمه یا خسارت تأخیر

۴-۳-۳-۲-۱ تخفیف خسارت

۴-۳-۳-۲-۲ افزایش خسارت

۴-۳-۳-۳ خسارت از خسارت یا خسارت مرکب

۴-۳-۳-۳-۱ حکم فقهی خسارت از خسارت

خلاصه بحث

۴-۳-۴ شرط حلول مطالبات

۴-۳-۴-۱ شرط حلول دین و حکم فقهی آن

۴-۳-۴-۲ شرط حلول مطالبات در مورد سایر تخلفات

۴-۴ چالش فقهی شرط محدودیت تصرف

۴-۴-۱ مؤدای شرط در عقود

وجه تمایز شرط مخالف مقتضا از شرط مخالف کتاب و سنت

وجه تمایز مصادیق مقتضای بلاواسطه از مقتضای ثانویه

ملاک آیت الله خویی

ملاک محقق کرکی

ملاک شیخ انصاری

ملاک محقق کمپانی

۴-۴-۲ شرط عدم انتقال مبیع در مدت اقساط و محدودیت تصرف

۴-۴-۲-۱ شرط عدم انتقال کالا به شخص ثالث

۴-۴-۲-۲ شرط عدم بکارگیری کالا در شغل دیگر مشتری

روایات تحلیل و تحریم و مخالفت کتاب

شرط بانکی و مخالفت با کتاب و سنت

مصادیق مخالفت با حکم خدا

خلاصه بحث

۴-۵ ماهیت فرم قرارداد فروش  اقساطی در رویه عملی بانک

۴-۵-۱رویه عملی بانک در تنظیم قرارداد نهایی فروش اقساطی

۴-۵-۱-۱ راهکارها

خلاصه بحث

خلاصه فصل

نتیجه گیری رساله

راهکارها و پیشنهادات رساله

الف– راهکارهای مقابله با مشتریان متعمد در تأخیر یا نکول پرداخت

ب- راهکارهای مقابله با متخلفان بدون سوء نیت(موسر مهلت خواه ومعسر)

ج- راهکارهای مقابله با معاملات صوری

د- راهکارهای مربوط به وثیقه بانکی

ه- راهکارهای مر بوط به ضامن ها

و- راهکارهای مربوط به کالا

ز- راهکار مربوط به وکالت بلاعزل

ح- راهکارهای مربوط به بانکها

*فرمهای پیشنهادی نگارنده برای قراردادهای بانکی فروش اقساطی حسب مورد آن:*

کتابنامه

پیوستها